شرایط عامّهٔ تکلیف

از ویکی حوزه: دانشنامه جامع علوم حوزوی
(تغییرمسیر از شرایط عامه تکلیف)
پرش به: ناوبری، جستجو

توضیحات

شرایط عامه تکلیف، شرایطی است که همۀ تکالیف شرعی به آنها مقید می‌باشد. [۱]

ملزومات شرایط عامۀ تکلیف:

  1. بلوغ.
  2. عقل.
  3. قدرت.
  4. اختیار.

نکات

  1. به عقیده اهل سنت، اسلام نیز از شرایط عامه تکلیف است، ولی مشهور شیعه معتقد است اسلام شرط تکلیف نیست، بلکه تکلیف هم برای مسلمان و هم کافر ثابت است.
  2. در این که آیا علم و آگاهی نیز از شرایط عامه و اولیه تکلیف است یا نه، اختلاف وجود دارد.

اختلافات

اختلافات مبنائی

  1. نظریۀ مشهور:
    • مشهور اعتقاد دارند این شرایط، شرایط فعلیت حکم است و بدون وجود آنها حکم بر مکلف فعلیت پیدا نمی کند.
  2. نظریۀ امام خمینی و اقل:
    • برخی دیگر، هم چون امام خمینی (ره)، اعتقاد دارند این شرایط نه شرایط اصل تکلیف است و نه شرایط فعلیت تکلیف، بلکه نبودن هر یک از این شرایط عذری عقلی است که از احتجاج مولا، در برابر تکلیف بر عبد مانع می شود.

اختلافات جزئی

آیا علم و آگاهی نیز از شرایط عامه و اولیه تکلیف است یا نه؟

عقیدۀ اشاعره:

  • علم از شرایط عمومی تکلیف است و کسی که عالم نباشد در واقع مکلف هم نیست و بر همین اساس آنها احکام خدا را مختص به عالمان می‌دانند.

عقیدۀ امامیه:

  • امامیه به اتفاق، علم را از شرایط اولیه و عامه ندانسته و در اصل تکلیف دخیل نمی‌دانند، بلکه معتقدند احکام واقعی میان عالم و جاهل مشترک است و جهل و علم تنها در مرحله تنجّز تکلیف دخالت دارد; بنابراین، اگر کسی به تکلیف عالم بود، تکلیف بر او منجّز می‌شود و مخالفت با آن برای او عقاب می‌آورد، و اگر جاهل بود هرچند در واقع مکلف است در صورتی که مقصر باشد در حکم عالم است و اگر قاصر باشد معذور است و تکلیف در حق او منجّز نخواهد بود.
اختلافات اصولیون امامیه
  1. بعضی مثل مرحوم «آخوند خراسانی» علم را علّت تامه تنجّز تکلیف،دانسته‌اند.
  2. برخی دیگر مانند مرحوم «مظفر» علم را مقتضی یا شرط تنجّز دانسته‌اند.

مثال

  1. نظریۀ مشهور:
    • تکلیف دربارهٔ عاجز که شرط قدرت را ندارد هیچ گاه به مرحله فعلیت نمی‌رسد.
  2. نظریۀ امام خمینی و اقل:
    • تکلیف دربارهٔ عاجز نیز فعلی است، ولی چون مخالفت او با تکلیف فعلی، از روی عذر عقلی است، مولا حق ندارد بر ضد او احتجاج نموده و او را عقاب کند. [پن ۱]

پانویس

  1. مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، ج ۱، ص ۹۲.
    • محمدی، علی، شرح اصول‌فقه، ج ۱، ص (۱۹۲-۱۹۱).
    • محمدی، ابوالحسن، مبانی استنباط حقوق اسلامی یا اصول‌فقه، ص ۲۱۸.
    • فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول‌فقه، ج ۱۲، ص ۱۴۲.
    • همان، ج ۶، ص ۱۸۷.
    • مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج ۱، ص ۳۶۴.
    • بروجردی، حسین، نهایة الاصول، ص ۱۷۴.
    • فیض، علیرضا، مبادی فقه و اصول، ص ۳۲۶.

منابع

  1. مرکز اطلاعات نظریۀ امام خمینی و اقل:امه اصول‌فقه [منبع الکترونیکی]. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۹.‏ ۹۷۸۶۰۰۵۵۷۰۵۴۰