نمونه خطاب

از ویکی‌حوزه: دانشنامهٔ جامع علوم حوزوی
(تفاوت) → نسخهٔ قدیمی‌تر | نمایش نسخهٔ فعلی (تفاوت) | نسخهٔ جدیدتر ← (تفاوت)
پرش به: ناوبری، جستجو

خطاب

ر.ک: خطابات 

خطابات

القای مراد به مخاطب از طریق ادوات خطاب

خطابات، جمع خطاب، و به معنای آشکار ساختن مراد و منظور گوینده، به وسیله سخن گفتن و بکارگیری ادوات خطاب می باشد، خواه به قصد تفهیم و تفهم باشد،خواه به انگیزه های دیگر، مانند: قانونگذاری.

به بیان دیگر، خطاب، کلامی خاص است که از سوی گوینده به قصد تفهیم سخن و مراد خویش به دیگران یا افاده فایده ای دیگر، از طریق ادوات خطاب ابراز می گردد.

نکته:

اصولیون در تعریف خطاب، عبارت های متفاوتی به کار برده اند.

سبزواری، عبدالاعلی، تهذیب الاصول، ج 1، ص 134.

مجاهد، محمد بن علی، مفاتیح الاصول، ص 12.

فاضل تونی، عبد ﷲ بن محمد، الوافیة فی اصول الفقه، ص 119.

مغنیه، محمد جواد، علم اصول الفقه فی ثوبه الجدید، ص 119.

علم الهدی، علی بن حسین، الذریعة الی اصول الشریعة، ج 1، ص 8.

شعرانی، ابوالحسن، المدخل الی عذب المنهل، ص 57.

سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، ج 2، ص 344.

خطابات الهی

ر.ک: خطاب شرعی

خطابات بشری

ر.ک: خطاب عرفی

خطابات سنت

خطاب های موجود در احادیث معصومین(علیهم السلام)

خطابات سنت، مقابل خطابات کتاب بوده و به خطاب های موجود در احادیث معصومین(علیهم السلام) گفته می شود، مانند: »یا معشر الناس«.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 253.

حکیم، محمد سعید، المحکم فی اصول الفقه، ج 1، ص 170. 

خطابات شرعی

ر.ک: خطاب شرعی 

خطابات شفاهی

ر.ک: خطاب شفاهی

خطابات غیر الهی

ر.ک: خطاب عرفی 

خطابات قرآنیه

ر.ک: خطابات کتاب 

خطابات کتاب

خطاب های موجود در قرآن

خطابات کتاب، مقابل خطابات سنت بوده و به خطاب های موجود در قرآن گفته می شود، مثل: »یا ایها الذین آمنوا...« و »یا ایها الناس...«.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 253 و (276-275).

خطابات مشافهه

ر.ک: خطاب شفاهی

خطابات واقعی

ر.ک: خطاب واقعی

خطاب اجمالی

خطاب دارای اجمال به حسب متعلَّ ق

خطاب اجمالی، مقابل خطاب تفصیلی بوده و به خطابی گفته می شود که متعلق آن مشکوک و یا مردد می باشد; برای مثال، مکلف علم دارد که در ظهر جمعه، خطاب»صلّ« متوجه او شده است، اما شک دارد متعلق آن نماز ظهر است یا نماز جمعه.

انصاری، مرتضی بن محمد امین، فرائد الاصول، ج 1، ص 27.

خطاب ارشادی

اوامر و نواهی فاقدِ ثواب و عقاب مستقل

خطاب ارشادی یا امر ارشادی مقابل خطاب مولوی بوده و به خطابی گفته می شود که بر طلب حقیقی دلالت نمی کند، بلکه بر طلب صوری دلالت می نماید و درحقیقت، از وجود مصلحت و یا مفسده در عملی خبر می دهد که، انجام آن در ضمن امر دیگری از مکلف خواسته شده، و یا جداگانه از آن نهی شده است; بنابراین درخطاب های ارشادی ثواب و عقاب وجود ندارد، زیرا چیزی جز تشویق مکلف به امتثال خطاب های مولوی و یا ارشاد به حکم وضعی (شرطیت، مانعیت و...) نیست،مانند: (أطَِیعُوا ﷲَ وَ رَسُولهَُ)1 که خطاب »اطیعوا« خطاب ارشادی است.

[1]أنفال (8)، آیه 46

مشکینی، علی، اصطلاحات الاصول، ص 75.

خطاب انشایی

اوامر و نواهی بعد از مرحله اقتضا و قبل از مرحله فعلیت

خطاب انشایی، مقابل خطاب فعلی بوده و به خطابی گفته می شود که از سوی مولا برای مکلفان جهت اعتبار وجوب یا حرمت (یا سایر احکام تکلیفی) انشا شده و درصورت عدم تقیید، همه مکلفان چه حاضران در مجلس خطاب، چه غایبان، چه غافلان، چه غیر غافلان، چه موجودین در زمان خطاب و چه معدومین را در بر می گیرد.

البته برای حاضران غیر غافل در مجلس خطاب، علاوه بر انشایی بودن، دارای فعلیت و تنجز نیز هست.

نیز ر.ک: احکام انشایی.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 1، ص 489.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 2، ص 135.

مشکینی، علی، تحریر المعالم، ص 106.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 275.

خطاب اهم

خطاب دارای مصلحت بیشتر، هنگام تزاحم با خطاب دیگر

خطاب اهم مقابل خطاب مهم است. هنگام تزاحم دو خطاب صادر شده از سوی مولا، در صورتی که هر دوی آنها دارای مصلحت بوده و مصلحت یکی از دیگری بیشتر باشد، بحث ترتب پیش می آید; در این صورت به خطابی که مصلحت بیشتر داشته باشد، خطاب اهم گفته می شود، مانند تزاحم خطاب »صل« و »ازل النجاسة عنالمسجد«، که در صورتی که وقت نماز وسیع باشد، امر به ازاله نجاست مهم تر خواهد بود و به آن خطاب اهم می گویند.

نیز ر.ک: ضد اهم.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 1، ص 469.

فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج 6، ص 138 و 203.

خطاب به حاضرین

ر.ک: خطاب حاضرین

خطاب به غایبین

ر.ک: خطاب غایبین

خطاب به معدومین

ر.ک: خطاب معدومین

خطاب ترتبی

خطاب متوجه به تکلیف مهم، بعد از عصیان تکلیف اهمّ

خطاب ترتبی خطابی است که به تکلیف مهم در صورت عصیان مکلف از انجام تکلیف اهم، تعلق می گیرد; یعنی خطابی که فعلیت آن بر عصیان تکلیف اهم مترتب است; برای مثال، دو خطاب از سوی مولا صادر شده: یکی »صلّ« و دیگری »ازل النجاسة عن المسجد«، که خطاب »صل« درصورت وسعت وقت نماز، خطاب به مهم،و خطاب به »ازاله نجاست« خطاب به اهم است و شارع نخست خطاب اهم را، و در صورت سرپیچی مکلف، خطاب مهم را متوجه او نموده است. این گونه خطاب راخطاب ترتبی می نامند; برای مثال، خطاب »ازل النجاسة عن المسجد و الاّ فصلّ« خطاب ترتبی است. هم چنین است خطاب پدر به فرزند که »اگر درس نمی خوانی،ورزش کن«، که خطاب به ورزش درصورت نافرمانی خطاب درس خواندن، به فعلیت می رسد.

حکیم، محمد سعید، المحکم فی اصول الفقه، ج 2، ص 343.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 1، ص 293.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 2، ص 337.

خویی، ابوالقاسم، مصباح الاصول، ج 2، ص 508.

جزایری، محمدجعفر، منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة، ج 2، ص 502.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 1، ص 469.

خطاب تسجیلی

خطاب متوجه افراد کافر و عاصی به منظور اتمام حجّت

خطاب تسجیلی، خطابی است که برای اتمام حجت، تسجیل تکلیف بر مکلف و صحت عقاب، متوجه کافران و معصیت کاران می گردد، زیرا کافران و معصیت کاران از آنجهت که بر امتثال تکلیف قادر بوده و امکان انبعاث و انزجار در آنها وجود دارد، مکلف به فروع می باشند، پس با این خطاب شارع، عذر و بهانه از آنها گرفته شده وعذابشان حتمی می گردد.

نکته:

این خطاب، از آن جهت که حجت را بر معصیت کاران و کفار تمام می کند، لغو نیست، هر چند که انبعاث و انزجار بالفعل در آنان حادث نشود.

طباطبایی قمی، تقی، آراؤنا فی اصول الفقه، ج 1، ص 268.

خطاب تفصیلی

خطاب فاقد ابهام و اجمال در متعلَّ ق

خطاب تفصیلی، مقابل خطاب اجمالی بوده و به خطابی گفته می شود که متعلق آن روشن بوده و ابهام و تردیدی در آن راه ندارد، مانند: »صلّ صلاة الظهر« که متعلقآن بدون تردید نماز ظهر است.

انصاری، مرتضی بن محمد امین، فرائد الاصول، ج 1، ص 31.

خطاب حاضرین

خطاب متوجه افراد حاضر در مجلس خطاب

خطاب به حاضران، خطابی است که مخاطبان آن افراد حاضر در مجلس خطاب بوده و متکلم یا مولا خطاب خود را به حاضران در مجلس متوجه نموده و نسبت به دیگرانقصد افهام ندارد.

اصولیون در این باره که مخاطبان خطاب های شارع چه کسانی هستند، اختلاف دارند; برای مثال، آن گاه که پیامبر اکرم(صلی ﷲ علیه و آله) در مسجد فرمود: (یا أی هاالَّ ذِینَ آمَنُوا کتِبَ عَلیَْکمُ الصِیّامُ)...1 آیا مخاطب حضرت فقط حاضران در مجلس بودند یا هم آنها بودند و هم کسانی که در زمان حضرت زندگی می کردند و در مجلسخطاب حضور نداشتند، و یا این که این خطاب حتی کسانی را نیز که هنوز به دنیا نیامده اند شامل می شود؟

نیز ر.ک: مقام تخاطب.

[1]بقرة (2)، آیه 183

آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین، کفایة الاصول، ص 266.

مشکینی، علی، تحریر المعالم، ص 106.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص (274-273).

فاضل لنکرانی، محمد، کفایة الاصول، ج 3، ص 442.

خمینی، مصطفی، تحریرات فی الاصول، ج 2، ص 532.

خطاب شخصی

خطاب متوجه شخص خاص

خطاب شخصی، مقابل خطاب کلی بوده و عبارت است از خطاب واحدی که متعلق آن یک شخص خاص (مکلف خاص) می باشد; در مقابل خطابی که متوجه عموم

مکلفان می گردد، مانند: (یا أی ها ال َّ رسُولُ بَلِغّْ ما أُنْزِلَ إلِیَْک)...[1]

نیز ر.ک: خطاب کلی.

[1]مائدة(5)، آیه 67

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 3، ص 143.

زهیرالمالکی، محمد ابوالنور، اصول الفقه، ج 2، ص 224.

سبحانی تبریزی، جعفر، المحصول فی علم الاصول، ج 3، ص 144.

فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج 6، ص 180.

خطاب شرعی

خطاب صادر شده از شارع به قصد بیان وظایف مکلّفان

خطاب شرعی، مقابل خطاب عرفی بوده و به خطابی گفته می شود که از ناحیه شارع مقدس به قصد بیان وظیفه شرعی مکلفان، صادر گردیده است. بنابر نظریه صحیح، این خطاب شامل حاضران، غایبان و معدومان، هر سه، می شود.

نکته:

بعضی معتقدند خطاب شرعی همان حکم شرعی است، اما برخی دیگر اعتقاد دارند خطاب شرعی، حکایت کننده از حکم شرعی بوده و بر آن دلالت می کند وخودش حکم نیست[1]

[1]صدر، محمدباقر، دروس فی علم الاصول، ج 1، ص 61

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 276.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 2، ص 141.

مجاهد، محمد بن علی، مفاتیح الاصول، ص (13-12).

رشتی، حبیب ﷲ بن محمدعلی، بدایع الافکار، ص 230.

مشکینی، علی، تحریر المعالم، ص 106.

خطاب شفاهی

خطاب لفظی غیر کتبی

خطاب شفاهی، مقابل خطاب غیر شفاهی بوده و عبارت است از خطابی لفظی و شفاهی که از طریق آن مراد متکلم با اعلام غیر کتبی، در مجلس خطاب وسخنرانی، به اطلاع مخاطبان رسانده می شود.

خطاب های شفاهی، خطاب هایی است که یا در ابتدای آنها نشانه های خطاب آورده شده، مانند: »یا ایها الذین آمنوا« و »یا ایهاالناس«، و یا دارای هیئت هایی استکه بر خطاب دلالت دارد، مانند: هیئت امر در (وَ السّارِقُ وَ السّارِقَةُ فَاقْطعَُوا أیدِیهما)[1]

نکته:

در خطاب های شفاهی، این بحث مطرح می شود که آیا این خطاب ها مخصوص حاضران در مجلس است یا غایبان را هم در بر می گیرد و اگر غایبان هم مخاطبباشند، آیا خطاب شامل معدومان نیز می شود یا خیر. علمای اصول نسبت به این که احکام شریعت مقدس اسلام، شامل همه مکلفان می گردد و تا روز قیامت ثابتاست، اجماع داشته و آن را از ضروریات دین می دانند; ولی بحث در این است که وضع ادوات خطاب برای چیست; آیا وضع آن به گونه ای است که شامل غایبان و معدومان نیز می شود یا به حاضران در مجلس خطاب اختصاص دارد. در این مورد اقوالی وجود دارد، ولی در نهایت، همه قبول دارند که به سبب ادله خارجی و ضرورتدین، خطاب های شفاهی، همه مکلفان، در همه اعصار را شامل می گردد.

[1]مائدة (5)، آیه 38

حایری، عبد الکریم، دررالفوائد، ص 224.

عراقی، ضیاء الدین، مقالات الاصول، ج 1، ص 457.

نائینی، محمدحسین، فوائد الاصول، ج 1، 2، ص 548.

سبزواری، عبدالاعلی، تهذیب الاصول، ج 1، ص 133.

رشاد، محمد، اصول فقه، ص 153.

شهیدثانی، زین الدین بن علی، تمهید القواعد، ص 185.

صاحب معالم، حسن بن زین الدین، معالم الدین و ملاذ المجتهدین، ص 108.

زهیرالمالکی، محمد ابوالنور، اصول الفقه، ج 2، ص 228.

محمدی، ابوالحسن، مبانی استنباط حقوق اسلامی یا اصول فقه، ص 81.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 1، ص 489.

مشکینی، علی، تحریر المعالم، ص 106.

میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن، قوانین الاصول، ج 1، ص (230-229) و (241-240).

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 253 و 273.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 2، ص 132 و 140.

خطاب طریقی

خطاب صادر شده به قصد دست یابی به حکم واقعی

خطاب طریقی، مقابل خطاب ظاهری بوده. و به خطابی گفته می شود که به منظور رساندن مکلف به حکم واقعی از سوی شارع صادر شده است و خاصیت کشف ازواقع را (هر چند به صورت تعبدی) دارد.

در کتاب »اجود التقریرات« آمده است: »و ذلک لما عرفت من ان العصیان حقیقة انما هو بالنسبة الی الخطاب الطریقی الواصل عند المصادفة دون الخطاب الواقعی المجهول«[1]

[1]نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 1، ص 313

خطاب ظاهری

خطاب در بر گیرنده تکلیف ظاهری، هنگام جهل یا شک در حکم واقعی

خطاب ظاهری، مقابل خطاب واقعی بوده و به خطابی گفته می شود که هنگام جهل یا شک مکلف در تکلیف واقعی، متوجه وی می گردد و دربردارنده تکلیف ظاهریبرای او است، مثل: خطاب »لا تنقض الیقین« به کسی که در تکلیف واقعی خود شک نموده است.

خطاب ظاهری دربرگیرنده اصلی از اصول عملی و یا اماره ای از امارات می باشد.

صدر، محمدباقر، دروس فی علم الاصول، ج 2، ص 27.

صدر، محمدباقر، بحوث فی علم الاصول، ج 4، ص 200.

بروجردی، حسین، نهایة الاصول، ص 134.

خطاب عام

ر.ک: خطاب کلی

خطاب عرفی

خطاب صادر شده از مولای عرفی به قصد بیان احکام عرفی

خطاب عرفی، مقابل خطاب شرعی بوده و به خطابی گفته می شود که از ناحیه مولای عرفی به قصد بیان احکام عرفی متوجه مکلف گردیده است، مانند این که مولابه عبد خود بگوید: »آب بیاور«.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 2، ص 138و141.

مجاهد، محمد بن علی، مفاتیح الاصول، ص 196.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 276.

مغنیه، محمد جواد، علم اصول الفقه فی ثوبه الجدید، ص 27.

علم الهدی، علی بن حسین، الذریعة الی اصول الشریعة، ج 1، ص 15. 

خطاب عمومی

ر.ک: خطاب کلی

خطاب غائبین

ر.ک: خطاب غایبین

خطاب غایبین

خطاب افراد غیر حاضر در مجلس خطاب

خطاب غایبین، به معنای مورد خطاب بودن کسانی است که در زمان خطاب شارع موجود بوده، اما در مجلس خطاب حاضر نیستند. در این که خطاب های شارع فقطحاضران در مجلس خطاب را شامل می گردد یا غایبان و معدومان را هم در بر می گیرد، اختلاف است.

نکته:

در میان اصولی ها درباره این که آیا خطاب به غایبان امکان دارد یا نه، و در صورت امکان به چه صورت است، اختلاف وجود دارد; عده ای اعتقاد دارند خطاب به غایبانامکان ندارد و برخی بر این باورند که این خطاب به طور حقیقی در تکوین امکان ندارد، اما به صورت انشایی در عالم اعتبار امکان دارد.

نیز ر.ک: خطاب حاضرین.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 275.

فاضل لنکرانی، محمد، کفایة الاصول، ج 3، ص (471-442).

خطاب غیر شفاهی

خطاب افراد غیر حاضر در مجلس خطاب، یا خطاب کتبی

خطاب غیر شفاهی، مقابل خطاب شفاهی بوده و عبارت است از خطاب متکلم به کسانی که در مجلس سخنرانی حاضر نبوده و یا به صورت کتبی مورد خطاب قرار گرفته اند; برای مثال، خطاب، نسبت به کسانی که در زمان نزول آیه ای از قرآن کریم و قرائت پیامبر اکرم(صلی ﷲ علیه و آله)حاضر بوده اند، شفاهی و نسبت بهدیگران غیر شفاهی است.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 273.

خطاب غیری

خطاب متوجه امر مطلوب بالغیر

خطاب غیری، مقابل خطاب نفسی بوده و عبارت است از خطابی که متعلق آن مطلوب اصلی مولا نیست بلکه از جهت این که مقدمه رسیدن به مطلوب اصلی مولااست، مورد خطاب قرار گرفته است، مثل امر به گرفتن طهارت برای نماز.

نکته:

بر واجب غیری به طور مستقل ثواب و عقاب مترتب نیست.

رشتی، حبیب ﷲ بن محمدعلی، بدایع الافکار، ص 234.

خمینی، روح ﷲ، انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، ج 2، ص 376.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 1، ص 322. 

خطاب فعلی

خطابِ بعد از مرحله انشا و قبل از مرحله تنجّز

خطاب فعلی، مقابل خطاب انشایی بوده و خطابی است که از جانب مولا جعل و انشا شده و چون وقت عمل به آن رسیده است، به مکلفان ابلاغ نیز شده است. درچنین حالتی اگر مکلف از خطاب شارع آگاهی یافت و مانعی نیز بر سر راه انجام آن نبود این تکلیف فعلی بر او منجز می شود; برای مثال، اگر مولا حکم را خطاب بههمه مکلفان در مجلسی انشا نماید، این حکم در حق همه حاضران در مجلس، فعلی و خطاب مولا نسبت به آنها نیز فعلی است، اما نسبت به غایبان در مجلسخطاب و معدومان (آیندگان) انشایی بوده و به مرحله فعلیت نرسیده است.

نکته:

در این که شرایط عامه تکلیف، شرط فعلیت آن است یا فقط باعث رفع عقاب می گردد، اختلاف وجود دارد; مشهور، آن را شرط فعلیت می دانند، اما برخی معتقدندخطاب مولا حتی برای کسانی که شرایط عامه تکلیف را ندارند فعلی و منجز است، اما عقل به رفع عقاب از آنان حکم می کند.

نیز ر.ک: احکام فعلی.

مشکینی، علی، تحریر المعالم، ص 106.

خمینی، مصطفی، تحریرات فی الاصول، ج 1، ص 370.

فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج 10، ص (117-104).

خطاب قانونی عام

ر.ک: خطاب کلی

خطاب کلی

خطاب متعلق به عموم مکلفّان

خطاب کلی، مقابل خطاب شخصی بوده و به خطابی گفته می شود که به عموم مکلفان تعلق می گیرد همه مکلفان، مخاطب آن هستند بی آن که در خطاب، تعدد وتکثری وجود داشته باشد، مانند خطاب های: »یا ایها الناس، یا ایها الذین آمنوا و...«. ملاک در صحت خطاب کلی، امکان انبعاث حرکت به سوی امتثال گروهی از مخاطبان نه همه آنها به سبب رسیدن آن خطاب به آنها است، مانند اوامر الهی که معصیت کاران و کفار که منبعث نمی شوند را نیز شامل می شود و نیز مانند قوانینعرفی که خلافکاران و قانون شکنان را نیز در بر می گیرد.

نکته:

در خطاب های شخصی شرایط و خصوصیاتی معتبر است که در خطاب های عام، وجود آنها ضرورت ندارد; برای مثال، در خطاب پدری به فرزند خود، اگر پدر یقین داشتهباشد فرزند از بعث امر کردن او منبعث نمی شود مأمورٌ به را انجام نمی دهد انشای بعث حقیقی از جانب او نسبت به فرزندش نزد عُقَلا صحیح نیست (مگر این که قصد اتمام حجت داشته باشد که در این صورت، بعث حقیقی نیست).

اما در خطاب های کلی و عام لازم نیست تمام مخاطبان تحت تأثیر امر و بعث قانونگذار قرار گرفته و منبعث شوند، بلکه همین که بیشتر مخاطبان تحت تأثیر قرار گیرند،انشای بعث حقیقی صحیح است، هر چند نسبت به عدم انبعاث برخی از آنها یقین وجود داشته باشد.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 1، ص 473 و 586.

همان، ج 3، ص 144.

زهیرالمالکی، محمد ابوالنور، اصول الفقه، ج 2، ص 233.

سبحانی تبریزی، جعفر، المحصول فی علم الاصول، ج 3، ص 144.

فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج 6، ص 180.

خطاب متمم

مکمّل خطاب اولّ در استیفای غرض مولا

خطاب متمّم، خطابی است که برای تتمیم و کامل نمودن خطاب اول (خطاب قبلی) آورده می شود و در جایی است که خطاب اول در برگیرنده تمام غرض مولا نمیباشد و به وسیله صدور خطاب دوم، این غرض تأمین می گردد.

نکته اول:

تکمیل غرض مولا به دو صورت انجام می گیرد:

1.     با آوردن قید برای کلام;

2.     با آوردن خطاب دوم

خطاب متمم، چند صورت دارد:

1.     خطاب متمم، تکمیل کننده شمول خطاب اول می باشد، در صورتی که نتوان به وسیله خطاب اول، قیود متأخر از آن را بیان کرد، همانند قید قصد قربت در نماز کهآوردن آن در خطاب »صل« ممکن نبوده و به وسیله خطاب دوم بیان می شود;

2.     خطاب متمم، برای حفظ قدرت مکلف بر استیفای ملاک و مصلحت تکلیف ناشی از خطاب اول است، مثل وجوب انجام مقدمات مفوته، هم چون وجوب پیمودن مسافتدر حج که از طریق خطاب دوم انشا شود، که عدم پیمودن آن، باعث عدم قدرت بر انجام حج در زمان خاص و عدم استیفای مصلحت آن است;

3.     خطاب متمم، محرک و مشوق انجام خطاب اول است، همانند خطاب احتیاطی که برای تحریک بیشتر شخص نسبت به درک مصلحت واقع صادر می شود

جزایری، محمدجعفر، منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة، ج 6، ص (424-423).

خطاب مستعمل

خطاب دارای فایده یا معنای خاص

خطاب مستعمل، مقابل خطاب مهمل بوده و به خطابی گفته می شود که برای رساندن معنایی و یا افاده فایده ای وضع شده است.

مرحوم »سید مرتضی« در تعریف خطاب مستعمل می گوید: خطابی است که برای رساندن معنایی و یا فایده ای خاص وضع شده و دو گونه است: یک نوع آن دارایمعنای خاص است، ولی فایده دیگری بر آن مترتب نیست، مثل: القاب که برای افاده معنایی خاص وضع شده، ولی فایده دیگری که عبارت است از تمییز و جدایی آن ازدیگری ندارد; بنابراین، القاب را می توان بر افراد و اشخاص متفاوت اطلاق نمود، برای مثال، »صادق« لقب کسی است که اهل صدق و راستی باشد.

اما نوع دیگر خطاب مستعمل، علاوه بر این که معنای خاصی را افاده می کند، فایده دیگری نیز دارد و آن، تمییز و جدایی است، که به سه شکل می آید:

1.     سبب تمییز نوعی از نوع دیگر می گردد، مانند: رنگ و مکان;

2.     سبب تمییز جنسی از جنس دیگر می گردد، مانند: جوهر و حیات;

3.     سبب تمییز عینی از عین دیگر می گردد، مانند: اسود و ابیض

در کتاب »الذریعة الی اصول الشریعة« آمده است: »و ینقسم الخطاب الی قسمین: مهمل و مستعمل. فالمهمل: مالم یوضع فی اللغة التی اضیف انه مهمل الیها لشیء من المعانی والفوائد و اما المستعمل: فهوالموضوع لمعنی او فائدة«[1]

1. علم الهدی، علی بن حسین، الذریعة الی اصول الشریعة، ج 1، ص (9-8).

خطاب مشافهه

ر.ک: خطاب شفاهی

خطاب معدومین

خطاب افراد غیر موجود در زمان خطاب

خطاب به معدومین، به معنای مورد خطاب قرار گرفتن کسانی است که در زمان خطاب شارع هنوز به دنیا نیامده اند.

میان اصولیون بحث است که آیا خطاب های شفاهی شارع، تنها به مخاطبان حاضر در مجلس خطاب اختصاص دارد یا کسانی که در زمان خطاب حاضر بوده، ولی درمجلس خطاب نبوده اند را نیز شامل می شود و یا علاوه بر دو گروه قبلی، همه کسانی را که در زمان خطاب موجود نبوده و درآینده به دنیا می آیند نیز در برمی گیرد.

درباره معدومان، این بحث مطرح می گردد که آیا انسان های غیر موجود در زمان بعث و زجر زمان صدور تکلیف که وجود آنها مفروض و مقدر است، ممکن است مورد تکلیف قرار گیرند; به بیان دیگر، آیا می توان معدومان را به صورت حقیقی مورد خطاب قرار دارد؟ برخی از بزرگان »حنابلة« اعتقاد دارند می توان آنها را به صورت حقیقی مورد خطاب قرار داد; امّا اصولیون اعتقاد دارند چنین چیزی محال است و خطاب ها مخصوص حاضران در مجلس خطاب بوده و مورد خطاب قرار گرفتن دیگر مکلفان (غایبانو معدومان) از راه ضرورت و قاعده اشتراک در تکلیف و اجماع بر آن، ثابت می شود. دیدگاه های دیگری نیز در این باره وجود دارد[1]

1. فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج 8، ص (344-327).

میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن، قوانین الاصول، ج 1، ص 229.

آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین، کفایة الاصول، ص (267-266).

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 1، ص 489.

مشکینی، علی، تحریر المعالم، ص 106.

خویی، ابوالقاسم، محاضرات فی اصول الفقه، ج 5، ص 275.

خطاب مقدمی

ر.ک: خطاب غیری

خطاب موجودین

خطاب افراد موجود در زمان خطاب

خطاب موجودین، از انواع خطاب شفاهی و مقابل خطاب معدومین بوده و به معنای مورد خطاب قرار دادن کسانی است که در زمان صدور خطاب شارع در قید حیاتهستند، چه در مجلس خطاب حاضر باشند چه نباشند.

میان اصولیون بحث است که آیا خطاب های شفاهی شارع مخصوص کسانی است که در مجلس خطاب حاضرند یا شامل موجودین غیر حاضر در مجلس خطاب و یا حتی معدومین نیز می گردد; برای مثال، وقتی پیامبر اکرم(صلی ﷲ علیه و آله) خطاب به جمعی، این آیه را قرائت می کند: (یا أی ها الَّ ذِینَ آمَنُوا کتِبَ عَلیَْکمُ الصِیّامُ)،1 آیااین خطاب اختصاص به کسانی دارد که در مجلس حضور داشته و آن را شنیده اند یا این که مکلفان دیگر را نیز که در زمان خطاب موجود بوده اند شامل می شود، هر

چند در مجلس خطاب حاضر نباشند، و یا این که در قالب قضیه حقیقیه، همه مکلفان را چه آنهایی که موجودند و چه آنهایی که فعلا نیستند، ولی بعداً متولد می شونددر بر می گیرد.

[1]بقرة (2)، آیه 183

خمینی، مصطفی، تحریرات فی الاصول، ج 2، ص (551-531).

آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین، کفایة الاصول، ص 266.

مشکینی، علی، تحریر المعالم، ص 106.

فاضل لنکرانی، محمد، کفایة الاصول، ج 3، ص (471-442).

خطاب مولوی

خطاب دلالت کننده بر طلب حقیقی و دارای ثواب و عقاب

خطاب مولوی، مقابل خطاب ارشادی بوده و به خطابی گفته می شود که بر طلب حقیقی چیزی به خاطر مصلحتی که در آن وجود دارد دلالت می نماید، به گونه ای کهبه امتثال آن، پاداش و به مخالفت آن، کیفر داده شود، مثل: امر به خواندن نماز و گرفتن روزه.

نیز ر.ک: امر مولوی; وجوب مولوی.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 2، ص 25.

خطاب مهم

خطاب دارای مصلحت کمتر، هنگام تزاحم با خطاب دیگر

خطاب مهم، مقابل خطاب اهم می باشد. در تزاحم بین دو خطاب که از سوی مولا متوجه مکلف شده، در صورتی که هر دو خطاب دارای مصلحت باشد و مصلحت یکیاز دیگری بیشتر باشد، بحث »ترتب« پیش می آید; در این صورت، به خطابی که مصلحت کمتری دارد »خطاب مهم« گفته می شود، مانند خطاب مولا به نماز و ازالهنجاست از مسجد در وسعت وقت نماز که خطاب به نماز به دلیل این که مصلحت کمتری دارد، خطاب مهم نامیده می شود.

نیز ر.ک: امر به مهم.

اصغری، محمد، قیاس و سیر تکوین آن در حقوق اسلام، ج 1، ص 469.

فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج 6، ص 138 و 203.

خطاب مهمل

خطاب فاقد فایده یا معنای خاص

خطاب مهمل، مقابل خطاب مستعمل بوده و به خطابی گفته می شود که افاده کننده معنا یا فایده ای خاص نبوده و به قصد تفهیم و تفهم، متوجه غیر نشده است.

به نظر مرحوم »سید مرتضی« خطاب مهمل نه معنای خاصی دارد و نه فایده ای خاص; یعنی حتی سبب تفکیک چیزی از چیزهای دیگر نیز نمی گردد.

علم الهدی، علی بن حسین، الذریعة الی اصول الشریعة، ج 1، ص (9-8).

فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، ج 10، ص 220.

خطاب نفسی

خطاب متعلق به امر دارای مطلوبیت ذاتی

خطاب نفسی، مقابل خطاب غیری بوده و به خطابی گفته می شود که مصلحت در نفس متعلق آن می باشد. بنابراین، هرگاه مورد خطاب، خودش مطلوب و مورد نظرخطاب کننده (مولا) باشد، خطاب به آن را خطاب نفسی می گویند، مثل: »صلّ« که مطلوب اصلی در آن، خود نماز است.

رشتی، حبیب ﷲ بن محمدعلی، بدایع الافکار، ص 234.

نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، ج 1، ص 322.

خمینی، روح ﷲ، انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة، ج 2، ص 376.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 3، ص 232.

خطاب واقعی

خطاب بیان کننده تکلیف واقعی

خطاب واقعی، مقابل خطاب ظاهری بوده و به خطابی گفته می شود که دربردارنده و بیان کننده تکلیف و حکم واقعی است، به گونه ای که آن تکلیف را بر مکلف منجزنموده و وظیفه اولی او را روشن می سازد، مانند خطاب »صل«.

مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج 3، ص 232.

بروجردی، حسین، نهایة الاصول، ص 134.

صدر، محمدباقر، بحوث فی علم الاصول، ج 4، ص 200.